Badania konserwatorskie

Badania konserwatorskie zabytków – diagnoza, technologia, program prac

Badania konserwatorskie to specjalistyczne rozpoznanie zabytku, którego efektem jest diagnoza stanu zachowania, identyfikacja materiałów i technologii historycznych oraz program prac konserwatorskich i restauratorskich. W polskim systemie ochrony zabytków są pojęciem zdefiniowanym ustawowo (art. 3 pkt 9 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami) i stanowią podstawę projektu, decyzji administracyjnych oraz wniosków o pozwolenie wojewódzkiego konserwatora zabytków. Pracownia wykonuje je w zespole konserwatorów dzieł sztuki posiadających kwalifikacje wymagane przepisami, łącząc badania in situ z analizami laboratoryjnymi i kwerendą historyczną. 

Czym są badania konserwatorskie

 Badania konserwatorskie odpowiadają na cztery pytania, które są fundamentem każdej odpowiedzialnej interwencji w obiekcie zabytkowym:

1. Z czego obiekt jest zbudowany – z jakich materiałów i w jakiej technologii (typ zaprawy, skład tynku, rodzaj spoiwa polichromii, gatunek drewna, technologia odlewu, sposób wyrobu cegły).
2. W jakim jest stanie – jakie procesy degradacji zaszły, jak głęboko, z jakich przyczyn (zawilgocenie, zasolenie, korozja, czynniki mikrobiologiczne, rozwarstwienia, ubytki, wcześniejsze nieumiejętne naprawy).
3. Jak był przekształcany – które warstwy i elementy są pierwotne, które wtórne, które stanowią rekonstrukcje, a które są dodatkami współczesnymi.
4. Co i w jakiej technologii należy wykonać – jakie zabiegi konserwatorskie są dopuszczalne i konieczne, w jakiej kolejności, z zastosowaniem jakich materiałów.

W odróżnieniu od ekspertyzy technicznej (która ocenia konstrukcję) i wartościowania konserwatorskiego (które hierarchizuje znaczenie elementów), badania konserwatorskie są rozpoznaniem substancji – stanowią warsztatowe zaplecze do napisania programu prac konserwatorskich. 

Kiedy są wymagane 

W praktyce badania konserwatorskie są warunkiem koniecznym, gdy:

• planowana jest konserwacja, restauracja lub remont obiektu wpisanego do rejestru zabytków – wymaga to pozwolenia WKZ, które wydawane jest w oparciu o program prac konserwatorskich uzasadniony badaniami,
• przedmiotem prac jest konserwacja wyposażenia ruchomego wpisanego do rejestru (ołtarze, obrazy, rzeźby, organy, epitafia, polichromie),
• składany jest wniosek o dotację w programach MKiDN („Ochrona zabytków"), programach marszałkowskich lub dotacjach WKZ – operatorzy wymagają programu prac opartego na rozpoznaniu obiektu,
• WKZ wystosował wezwanie do uzupełnienia dokumentacji o badania jako warunek wydania pozwolenia,
• prowadzona jest kompleksowa adaptacja obiektu zabytkowego, a projekt wymaga danych wykraczających poza inwentaryzację.

Dla obiektów ujętych w gminnej ewidencji zabytków bez wpisu do rejestru, zakres badań ustalany jest indywidualnie – w praktyce w uzgodnieniu z WKZ przy okazji opiniowania projektu. 

Zakres prac 

Zakres badań dobierany jest do typu obiektu, planowanej interwencji i wymagań postępowania administracyjnego.

Rozpoznanie in situ

• oględziny szczegółowe z dokumentacją fotograficzną wysokiej rozdzielczości,
• mapowanie zniszczeń, zarysowań, rozwarstwień, przemalowań i wcześniejszych napraw na rzutach i elewacjach,
• odkrywki konserwatorskie – kontrolowane odsłonięcia warstw historycznych w wybranych miejscach,
• pomiary (wilgotność powierzchniowa, zasolenie metodami szybkimi, ewentualne testy ultradźwiękowe).

Pobranie próbek

Mikropróbki przekrojowe i materiałowe pobierane w sposób minimalnie inwazyjny, lokalizowane na rzutach, opisane i sfotografowane in situ przed pobraniem.

Analizy laboratoryjne

W zakresie standardowym:

• mikroskopia optyczna w świetle widzialnym i UV – identyfikacja sekwencji warstw, charakteru spoiwa, retuszy fluorescencyjnych,
• identyfikacja pigmentów i wypełniaczy metodami mikrochemicznymi i mikroskopowymi,
• rozpoznanie spoiw (metody mikrochemiczne),
• analiza zapraw i tynków (skład, stosunek spoiwa do kruszywa, granulacja).

W zakresie rozszerzonym, w kooperacji z laboratoriami partnerskimi:

• SEM-EDS, FTIR, mikro-Raman, XRF – gdy wymaga tego typ obiektu lub procedura,
• badania mykologiczne (przy podejrzeniu rozwoju biologicznego),
• badania zasolenia metodą jonometryczną,
• dendrochronologia (datowanie drewna),
• C14 (datowanie radiowęglowe, w wybranych przypadkach). 

Kwerenda historyczna 

Analiza archiwaliów, kartografii, ikonografii i literatury przedmiotu – w zakresie potrzebnym do zrozumienia faz przekształceń obiektu i ich powiązania z rozpoznaną substancją. 

Dokumentacja końcowa i program prac 

Wynikiem prac jest opracowanie pisemno-graficzne zawierające:

• opis metodyki oraz wykaz wszystkich wykonanych odkrywek i pobranych próbek,
• mapę lokalizacji badań na rysunkach inwentaryzacyjnych,
• wyniki analiz laboratoryjnych z dokumentacją mikroskopową,
• diagnozę stanu zachowania z identyfikacją przyczyn degradacji,
• analizę warstw historycznych i identyfikację elementów autentycznych,
• program prac konserwatorskich i restauratorskich – z propozycją technologii, materiałów, kolejności i zakresu zabiegów,
• rekomendacje materiałowe (wzorniki kolorystyczne, systemy farb, zaprawy, spoiwa).

Format opracowania spełnia wymagania załącznika do wniosku o pozwolenie konserwatorskie oraz dokumentacji projektowej. 

Realny wpływ badań na proces inwestycyjny 

• Pozwolenie konserwatorskie wydane bez wezwań do uzupełnień – dokumentacja od początku jest kompletna i merytorycznie spójna.
• Realny budżet i harmonogram robót – wiedza o tym, czego rzeczywiście wymaga obiekt, zamiast szacunków.
• Brak niespodzianek na placu budowy – substancja zabytku jest rozpoznana zawczasu.
• Mocniejszy wniosek dotacyjny – uzasadnienie merytoryczne oparte na badaniach jest standardem w programach MKiDN i programach marszałkowskich.
• Defensywa w razie sporu – weryfikowalna podstawa przyjętych rozwiązań technologicznych i kolorystycznych. 

Dla kogo pracuje pracownia 

• parafie i diecezje – przed konserwacją wnętrz świątyń, polichromii, ołtarzy, organów, elewacji,
• inwestorzy i deweloperzy – przy adaptacjach kamienic, dworów, pałaców, obiektów poprzemysłowych,
• biura projektowe i architekci – jako merytoryczne zaplecze projektu,
• samorządy – przy remontach komunalnych obiektów zabytkowych i projektach rewitalizacyjnych,
• właściciele prywatni zabytków – przed remontem elewacji, konserwacją wnętrz lub adaptacją,
• muzea i instytucje kultury – przy konserwacji obiektów ze zbiorów oraz adaptacjach budynków,

wykonawcy prac konserwatorskich – gdy niezbędne jest niezależne rozpoznanie jako podstawa oferty.