Badania stratygraficzne

Badania stratygraficzne: cel, zakres i znaczenie

Badania stratygraficzne to analiza kolejnych warstw malarskich, wypraw tynkarskich i powłok wykończeniowych odsłoniętych w ramach kontrolowanych odkrywek. Ich celem jest jednoznaczne ustalenie pierwotnej kolorystyki, technologii wykonania i historii przekształceń elewacji, wnętrza lub detalu architektonicznego - zanim zapadną decyzje projektowe i zostaną pobrane materiały na realizację. To jeden z najczęściej wymaganych przez wojewódzkich konserwatorów zabytków rodzajów badań przy projektach remontowych w obiektach wpisanych do rejestru zabytków oraz ujętych w gminnej ewidencji zabytków. Wykonujemy je w zespole z udziałem konserwatorów dzieł sztuki posiadających kwalifikacje wymagane przepisami prawa. 

Czym są badania stratygraficzne - i czym nie są

W polskiej praktyce konserwatorskiej badania stratygraficzne oznaczają analizę chronologicznej sekwencji warstw historycznych nakładanych na powierzchnię zabytku: pobiał, wypraw, tynków, polichromii, przemalowań, retuszy. Pozwalają odpowiedzieć na pytania, które są kluczowe dla każdego remontu obiektu zabytkowego:

• jaka była pierwotna kolorystyka elewacji lub wnętrza,
• jakie techniki i materiały zastosowano (wapno, kazeina, klej, farby krzemianowe, oleje, tempera),
• które warstwy są autentyczne, a które są późniejszymi przemalowaniami,
• czy pod widoczną powierzchnią zachowały się dekoracje malarskie, sgraffita lub polichromie wymagające innego trybu postępowania.

Czego badania stratygraficzne nie obejmują: oceny wilgotności murów (to ekspertyzy higrotechniczne), identyfikacji mikrobiologicznej (badania mykologiczne), oceny stanu konstrukcji (ekspertyzy konstrukcyjno-budowlane), datowania bezwzględnego drewna (dendrochronologia). W większych projektach łączymy stratygrafię z tymi badaniami, ale jako odrębne pakiety - w gestii odpowiednich specjalistów.

Kiedy potrzebne są badania stratygraficzne?

Najczęściej wtedy, gdy:

• planowany jest remont elewacji obiektu wpisanego do rejestru zabytków lub ujętego w gminnej ewidencji zabytków - WKZ niemal zawsze warunkuje wydanie pozwolenia konserwatorskiego ustaleniem pierwotnej kolorystyki na podstawie odkrywek,
• przygotowywana jest konserwacja wnętrza kościoła, kaplicy lub sali reprezentacyjnej, w której podejrzewa się obecność polichromii pod warstwami przemalowań,
• prowadzona jest kompleksowa konserwacja detali architektonicznych (sztukaterie, gzymsy, opaski, fryzy) i konieczny jest dobór koloru oraz technologii wiarygodnych historycznie,
• składany jest wniosek o dotację (MKiDN, programy marszałkowskie, programy WKZ), a operator wymaga programu prac konserwatorskich opartego na badaniach,
• WKZ wystosował wezwanie do uzupełnienia dokumentacji o badania stratygraficzne jako warunek wydania pozwolenia,
• planowana jest rekonstrukcja utraconej dekoracji i wymagane są przesłanki materiałowe do ustalenia jej kształtu oraz kolorystyki.

Proces badań stratygraficznych

1. Rozpoznanie wstępne i program badań

Oględziny obiektu, analiza dostępnej dokumentacji historycznej i ikonograficznej, wstępne typowanie miejsc odkrywek na podstawie analizy detalu, podziałów elewacji i przekształceń. Efektem jest program badań uzgadniany z inwestorem i, jeśli wymaga tego procedura, ze służbami konserwatorskimi.

2. Odkrywki konserwatorskie in situ

Kontrolowane odsłonięcia warstw na elewacji, w wybranych partiach wnętrza lub na detalu - wykonywane mechanicznie i chemicznie, w ścisłej skali, z dokumentacją fotograficzną wysokiej rozdzielczości oraz pełną lokalizacją na rysunkach inwentaryzacyjnych. Liczba i rozmieszczenie odkrywek dobierane są tak, aby uchwycić wszystkie reprezentatywne strefy obiektu (cokół, parter, kondygnacje, zwieńczenia, detal).

3. Pobranie próbek do badań laboratoryjnych

Z wybranych odkrywek pobierane są mikropróbki przekrojowe. Każda próbka jest opisana, zlokalizowana na rzucie i sfotografowana in situ przed pobraniem.

4. Analizy laboratoryjne

W zakresie standardowym wykonujemy:

• mikroskopię świetlną w świetle widzialnym i UV (PLM/OM) - obserwacja przekrojów stratygraficznych próbek zatopionych w żywicy, identyfikacja sekwencji warstw, grubości, charakteru spoiwa, retuszy fluorescencyjnych pod UV,
• identyfikację pigmentów i wypełniaczy metodami mikrochemicznymi i mikroskopowymi.

5. Dokumentacja końcowa

Powstaje opracowanie pisemno-graficzne zawierające:

• opis metodyki i wykaz wykonanych odkrywek,
• mapę lokalizacji odkrywek i poboru próbek na rysunkach,
• fotografie in situ oraz mikroskopowe przekroje stratygraficzne,
• tabelę warstw z opisem barwy, spoiwa, grubości, charakteru i datowania względnego,
• wnioski merytoryczne: rekonstrukcja sekwencji historycznej, identyfikacja warstw pierwotnych, wtórnych i współczesnych,
• rekomendacje konserwatorskie: propozycja docelowej kolorystyki w systemie wzorników (NCS, RAL, KEIM, propozycje farb krzemianowych lub wapiennych) oraz technologii wykonania prac.

Wyniki badań i ich zastosowanie

Pewność uzgodnień z WKZ. Decyzja o kolorystyce i technologii oparta jest na faktach, nie na propozycji projektanta - to najmocniejszy argument w postępowaniu administracyjnym.

Mniej kosztownych korekt na placu budowy. Po dwóch warstwach źle dobranej farby silikonowej na elewacji wapiennej i tak skończysz przy tych badaniach - taniej jest zrobić je przed projektem, nie po nim.

Solidna podstawa do wniosku dotacyjnego. Programy MKiDN i marszałkowskie wymagają programu prac konserwatorskich opartego o badania - bez nich wniosek bywa odrzucany formalnie.

Defensywa przy ewentualnym odbiorze. Jeśli ktoś po latach kwestionuje przyjętą kolorystykę, istnieje weryfikowana podstawa: próbka, mikroskop, wniosek, źródło.

Dla kogo pracujemy

• parafie i diecezje — przed konserwacją wnętrz kościelnych, polichromii, ołtarzy, elewacji świątyń,
• samorządy — przy remontach ratuszów, kamienic gminnych, obiektów rewitalizowanych,
• inwestorzy i deweloperzy — przy adaptacjach kamienic, dworów, obiektów poprzemysłowych,
• biura projektowe i architekci — jako załącznik do projektu budowlanego i programu prac konserwatorskich,
• właściciele prywatni dworów, pałaców, kamienic, willi — przed remontem elewacji lub konserwacją wnętrz,

muzea i instytucje kultury — przy konserwacji obiektów własnych oraz pozyskiwanych do zbiorów.